मानव सभ्यताको इतिहास हेर्ने हो भने मानिसले प्रकृतिसँग संघर्ष गर्दै आफूलाई विकसित गर्दै आएको देखिन्छ। आगोको आविष्कारदेखि आधुनिक विज्ञान, प्रविधि, यातायात, सञ्चार, चिकित्सा र औद्योगिक विकाससम्म आइपुग्दा मानवले असम्भवजस्तै लाग्ने धेरै कुरा सम्भव बनाएको छ। तर यही विकासको अर्को पाटो पनि छ—प्रकृतिमाथिको अत्यधिक दोहन, वातावरणीय विनाश र त्यसबाट उत्पन्न जलवायु परिवर्तन। त्यसैले “मानव संहारको मुख्य कारक हामी मानव नै हौँ” भन्न हिच्किचाउनुपर्ने अवस्था छैन।
पृथ्वीमा मानिसको जनसंख्या बढ्दै जाँदा मानिसका आवश्यकता पनि बढ्दै गए। बसोबासका लागि घर चाहियो, आवागमनका लागि सडक र सवारीसाधन चाहियो, रोजगारी र उत्पादनका लागि उद्योग तथा कलकारखाना चाहियो। यसरी क्रमशः शहरीकरण, व्यापारीकरण र औद्योगिकीकरण तीव्र हुँदै गए। मानिसले आफ्नो जीवनलाई सहज, सुविधासम्पन्न र समृद्ध बनाउने क्रममा प्रकृतिबाट आवश्यकताभन्दा बढी स्रोत निकाल्न थाल्यो। वन फँडानी भयो, नदी–नाला प्रदूषित भए, जमिनको अत्यधिक उपयोग भयो र जीवाश्म इन्धनको प्रयोग निरन्तर बढ्दै गयो।
विशेषतः उद्योग, यातायात, ऊर्जा उत्पादन तथा विभिन्न मानवीय गतिविधिबाट ठूलो मात्रामा कार्बन डाइअक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄), नाइट्रस अक्साइड (N₂O) तथा अन्य हरितगृह ग्यासहरू वायुमण्डलमा थपिँदै गए। यी ग्यासहरूले पृथ्वीबाट बाहिर निस्कनुपर्ने तापलाई वायुमण्डलमा रोक्ने भएकाले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै गएको छ। यही प्रक्रियालाई सामान्यतः विश्वव्यापी तापवृद्धि (Global Warming) भनिन्छ।
तर प्रश्न उठ्छ—विकास आफैँ दोषी हो त?
निश्चय नै विकास मानव जीवनका लागि आवश्यक छ। विज्ञान र प्रविधिले मानिसको आयु बढाएको छ, रोगको उपचार सम्भव बनाएको छ, सञ्चारलाई सहज बनाएको छ र करोडौँ मानिसलाई गरिबीबाट माथि उठ्न सहयोग गरेको छ। समस्या विकासमा होइन; प्रकृतिको सीमालाई बेवास्ता गर्दै गरिने असन्तुलित र अनियन्त्रित विकासमा हो। जब विकासको मापदण्ड केवल उत्पादन, नाफा र उपभोग बन्न पुग्छ, तब वातावरण त्यसको पहिलो शिकार बन्न थाल्छ।
आज विश्वका धेरै भागमा बढ्दो तापक्रमका कारण हिमनदीहरू पग्लिरहेका छन्, समुद्री सतह बढिरहेको छ, मौसमको स्वरूपमा असामान्य परिवर्तन देखिएको छ र चरम मौसमी घटनाहरूको जोखिम बढेको छ। कतै अतिवृष्टि र बाढीले बस्ती उजाडिन्छ भने कतै लामो समयसम्म खडेरी पर्दा कृषि उत्पादन प्रभावित हुन्छ। नेपालजस्तो हिमाली तथा भौगोलिक रूपमा संवेदनशील देशमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव झन् गम्भीर हुन सक्छ। हिमाली क्षेत्रमा हिउँ र हिमनदीमा आउने परिवर्तनदेखि पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र तराईमा बाढी तथा डुबानसम्म यसको प्रभाव देखिन सक्छ।
यसको सबैभन्दा विडम्बनापूर्ण पक्ष के हो भने प्रकृतिको विनाशबाट अन्ततः पीडित हुने पनि मानिस नै हो। हामीले बनाएका विशाल शहरहरू अत्यधिक तापक्रममा असुरक्षित बन्न सक्छन्, हामीले निर्माण गरेका सडकहरू बाढी र पहिरोले बगाउन सक्छन्, हाम्रो खाद्य उत्पादन प्रणाली खडेरी वा अनियमित वर्षाले प्रभावित हुन सक्छ। हामीले विकासका नाममा प्रकृतिलाई कमजोर बनाउँदै जाँदा अन्ततः कमजोर हुने हाम्रो आफ्नै अस्तित्व हो।
यसर्थ, “प्रकृति बचाउनु” भनेको केवल जंगल, नदी वा वन्यजन्तु बचाउनु मात्र होइन; मानव सभ्यता र भावी पुस्ताको अस्तित्व बचाउनु पनि हो।
यद्यपि यसको सम्पूर्ण जिम्मेवारी केवल उद्योग वा सरकारमाथि थोपरेर हामी उम्कन सक्दैनौँ। वातावरणीय संकट सामूहिक मानव व्यवहारको परिणाम हो। अत्यधिक उपभोग, अनावश्यक वस्तुको प्रयोग, निजी सवारीसाधनमा निर्भरता, प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोग, ऊर्जाको अपव्यय र प्राकृतिक स्रोतको गैरजिम्मेवार दोहनजस्ता दैनिक व्यवहारले पनि समस्यालाई बढाइरहेका छन्। त्यसैले समाधान पनि व्यक्तिगतदेखि विश्वव्यापी तहसम्म खोजिनुपर्छ।
सरकारले स्वच्छ ऊर्जा, विद्युतीय यातायात, वातावरणमैत्री उद्योग, सार्वजनिक यातायात, वन संरक्षण तथा दिगो पूर्वाधार निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उद्योगहरूले उत्पादन र नाफासँगै वातावरणीय जिम्मेवारीलाई पनि आफ्नो दायित्वका रूपमा लिनुपर्छ। नागरिकले पनि आवश्यकताभन्दा बढी उपभोग गर्ने संस्कारलाई परिवर्तन गर्दै ऊर्जा बचत, पुनःप्रयोग, पुनर्चक्रण र वातावरणमैत्री जीवनशैली अपनाउनुपर्छ। विद्यालयदेखि समाजसम्म वातावरणीय चेतना विकास गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, हामीले विकासको परिभाषामै पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ। प्रकृतिलाई समाप्त पारेर हासिल गरिएको समृद्धि वास्तविक समृद्धि हुन सक्दैन। केही पुस्ताको सुविधाका लागि भावी पुस्ताको जीवन जोखिममा पार्नु विकास होइन, भविष्यप्रतिको अन्याय हो।
अन्ततः मानव पृथ्वीको मालिक होइन, पृथ्वीको एउटा हिस्सा मात्र हो। प्रकृतिले मानिसलाई जीवन दिएको हो; मानिसले प्रकृतिलाई जीवन दिएको होइन। त्यसैले प्रकृतिमाथि शासन गर्ने अहंकारभन्दा प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने बुद्धिमत्ता आजको आवश्यकता हो।
हामीले समयमै आफ्नो बाटो परिवर्तन गरेनौँ भने इतिहासले एउटा विडम्बनापूर्ण कथा लेख्न सक्छ—मानिसले प्रकृतिलाई जित्ने प्रयास गर्दा अन्ततः आफूलाई नै हरायो।
त्यसैले “मानव संहारको मुख्य कारक मानव नै हो” भन्ने कथन केवल आरोप होइन, आत्मसमीक्षाको ऐना हो। हामी समस्या हौँ भने समाधानको सुरुवात पनि हामीबाटै हुनुपर्छ। पृथ्वीलाई बचाउनु भनेको वास्तवमा मानवलाई बचाउनु हो। आज हामीले गर्ने प्रत्येक जिम्मेवार निर्णयले भोलिको पुस्ताको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।

























