काठमाडौं । भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (इसरो) ले सोमबार पुष्टि गरेको छ कि जुलाई १७ मा अस्ट्रेलियाको पश्चिमी तटमा भेटिएको रहस्यमय वस्तु यसको रकेट पीएसएलभीको भग्नावशेष हो।
चन्द्रयान–३ को सफल प्रक्षेपण भएको तीन दिनपछि यो वस्तु आम मानिस र वैज्ञानिकहरुबीच चर्चाको विषय बनेको थियो । सुरुमा यो वस्तु चन्द्रयान–३ सँग सम्बन्धित हुनसक्ने बताइएको थियो । तर, इसरोले यसलाई ठाडै अस्वीकार गरेको छ ।
अस्ट्रेलिया स्पेस एजेन्सी (एएसए) ले सोमबार भनेअनुसार पश्चिमी अष्ट्रेलियाको किनारमा केही हप्ता पहिले भेटिएको ठूलो वस्तु भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठनको रकेटको भग्नावशेष भएको पुष्टि भएको छ।
इसरोले पनि सहमति जनायो र यो भग्नावशेष उसको ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (पीएसएलभी) रकेट मध्ये एक हुन सक्ने बताएको छ। पीएसएलभी इसरोको सबैभन्दा भरपर्दो रकेट हो। इसरोले पीएसएलभीको सहयोगमा ५८ प्रक्षेपण मिशनहरू सम्पन्न गरेको छ। तर, स्याटेलाइटको भग्नावशेष भेटिएको यो पहिलो पटक भने होइन ।
अङ्ग्रेजी अखबार इन्डियन एक्सप्रेसको रिपोर्टका अनुसार भारतीय अन्तरिक्ष एजेन्सीका एक अधिकारीले भनेका छन्, “अष्ट्रेलियामा भेटिएको वस्तु सम्भवतः पीएसएलभी रकेटको आधा जलेको भाग हो। दुई महिनाअघि यसको सहयोगमा एउटा नेभिगेसन स्याटेलाइट आइआरएनएसएस समूहको लागि प्रक्षेपण गरिएको थियो।” यो उपग्रह दक्षिण दिशामा प्रक्षेपण गरिएको थियो। यो सम्भव छ कि रकेटको एक भाग वायुमण्डलमा फर्कने क्रममा पूर्ण रूपमा जलेन र समुद्रमा खसेको थियो। जुन पछि अष्ट्रेलियाको तटमा बगेको थियो।
अन्तरिक्षबाट खसेको फोहोरले जीवन र सम्पत्तिको क्षतिलाई नकार्न सकिँदैन। समुद्रमा यसको खस्नु पनि समुद्री जीवनका लागि खतरनाक र प्रदूषणको स्रोत हुन सक्छ। किनकि, पृथ्वीको सतहको करिब ७० प्रतिशत समुन्द्र छ। यस्तो अवस्थामा अन्तरिक्षको फोहोर समुन्द्रमा खस्ने सम्भावना धेरै हुन्छ । तर, हालसम्म जमिनमा फोहोर खसेर जनधनको क्षति भएको कुनै घटना दर्ता भएको छैन । जहिले पनि यस्तो फोहोर धर्तीमा खसेको छ, त्यो निर्जन क्षेत्रमा परेको छ।
मे २०२१ मा पनि २५ टनको चिनियाँ रकेटको ठूलो हिस्सा हिन्द महासागरमा खसेको थियो। यस्ता घटनाहरूमा स्काइल्याब स्पेस स्टेशनको घटना सबैभन्दा बढी चर्चामा छ । यो घटना १९७० मा भएको थियो। हाल यो अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशनको पूर्ववर्ती स्टेशन हो।
अन्तरिक्ष भग्नावशेष नियन्त्रण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय नियमहरू छन्। यस नियममा पृथ्वीमा खसेको भग्नावशेषलाई पनि उल्लेख गरिएको छ । अन्तरिक्षमा उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने लगभग सबै देशहरू यस सन्धिका हस्ताक्षरकर्ता हुन्। अन्तरिक्ष अवशेषबाट हुने क्षतिको लागि अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व हुन्छ ।
यो सम्झौता बाह्य अन्तरिक्ष सन्धि को पूरक अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताहरु मध्ये एक हो। यो सन्धि अन्तरिक्ष अवशेषबाट अन्य अन्तरिक्ष सम्पत्तिहरूमा हुने क्षतिसँग सम्बन्धित छ, तर पृथ्वीमा खसेका वस्तुहरूबाट हुने क्षतिमा पनि लागू हुन्छ।
यस सन्धि अन्तर्गत अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गर्ने कुनै पनि देशले आफ्नो भग्नावशेषबाट कुनै क्षति भएमा क्षतिपूर्तिको लागि पूर्ण रूपमा जिम्मेवार हुनेछ। अर्थात् जुन देशमा अन्तरिक्ष भग्नावशेष खसेको छ, त्यो देशले उक्त वस्तु खस्दा भएको नोक्सानीका लागि मूल देशसँग क्षतिपूर्ति माग गर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानून, न्याय र समानताका सिद्धान्तका आधारमा क्षतिपूर्तिको रकम निर्धारण गरिन्छ।
यदि हामीले यसलाई वर्तमान मामिलासँग जोड्ने हो भने, यदि पीएसएलभीको भग्नावशेषका कारण अष्ट्रेलियालाई कुनै नोक्सानी भएको भए भारतले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने थियो।
